تفسیر نتایج آزمایش بتن

برای تفسیر نتایج آزمایش بتن، عدد ۲۸ روزهٔ برگهٔ آزمایشگاه را، مگر نقشه سن دیگری تعیین کرده باشد، با ردهٔ مقاومتی که در توضیحات نقشهٔ سازه نوشته شده مقایسه کنید؛ اگر آزمونهها مکعبی بودهاند، عدد ستون «معادل استوانهای» ملاک است، نه عدد مکعبی.
طبق مبحث نهم سه حالت پیش میآید. اگر میانگین هر سه نوبت نمونهبرداریِ پشتسرهم دستکم برابر رده باشد و هیچ نمونهای کمتر از ۹۰ درصد آن نباشد، بتن قبول است. اگر فقط میانگین کم بیاید، بتن از نظر سازهای پذیرفتنی است ولی بتنریزیهای بعدی باید بهتر شوند. اگر حتی یک نمونه زیر ۹۰ درصد رده باشد، مسیر بررسی «بتن کممقاومت» باز میشود. در هر سه حالت، حکم نهایی را مهندس ناظر میدهد.
اگر برگهٔ جواب آزمایشگاه دستتان رسیده و نمیدانید عددهایش خوب است یا بد، این راهنما برای شماست: عدد مبنا را از کجای نقشه پیدا کنید، «جواب آزمایش بتن ۳۵۰» و «۴۰۰» یعنی چه، چرا عدد مکعبی را نباید مستقیم با نقشه مقایسه کرد، دو شرط پذیرش را چطور روی برگهٔ خودتان بسنجید و اگر جوابی پایین آمد چه کنید.
عدد مبنا کجاست؟ ردهٔ مقاومتی بتن را از نقشه پیدا کنید
هیچ جواب آزمایشی بهتنهایی «خوب» یا «بد» نیست؛ عدد برگه فقط در مقایسه با عددی که طراح خواسته معنا پیدا میکند. این عدد، یعنی مقاومت مشخصهٔ بتن در سن استاندارد یا سنی که برای اجرا تعیین شده، در دفترچهٔ محاسبات فنی همراه نقشهها آمده است. طراح معمولاً آن را در توضیحات نقشهٔ سازه هم مینویسد؛ پس اول یادداشتهای گوشهٔ نقشه را ببینید.
این عدد را با نماد fc نشان میدهند: مقاومت فشاری مشخصهٔ بتن بر پایهٔ آزمونههای استوانهای، به مگاپاسکال. آزمونه همان مکعب یا استوانهٔ بتنی است که روز بتنریزی از بتن تازه در قالب ریخته میشود و بعد در آزمایشگاه شکسته میشود؛ قالب فقط ظرف آن است. ردهٔ C25 یعنی مقاومت مشخصهٔ ۲۵ مگاپاسکال، تقریباً ۲۵۰ کیلوگرم بر سانتیمتر مربع، که در بیشتر ساختمانها به کار میرود؛ C30 هم یعنی ۳۰ مگاپاسکال یا حدود ۳۰۰ کیلوگرم بر سانتیمتر مربع.
برگهها گاهی عدد را به مگاپاسکال مینویسند و گاهی به کیلوگرم بر سانتیمتر مربع. برای مقایسهٔ سرانگشتی، عدد مگاپاسکال را ده برابر کنید و پیش از هر نتیجهگیری، هر دو عدد را همواحد کنید.
«جواب آزمایش بتن ۳۵۰» و «۴۰۰» یعنی چه؟
خیلی از مالکها بتن را با عیار سیمان میشناسند، چون هنگام سفارش گفتهاند «بتن ۳۵۰» یا «بتن ۴۰۰». این عدد مقدار سیمان در هر متر مکعب بتن است، نه مقاومت آن؛ معمولاً عیار ۳۵۰ برای C25 و عیار ۴۰۰ برای C30 به کار میرود:
| ردهٔ مقاومتی | عیار سیمان (بهطور معمول) | مقاومت مکعبی تقریبی |
|---|---|---|
| C25 یا ۲۵۰ کیلوگرم بر سانتیمتر مربع | ۳۵۰ کیلوگرم بر متر مکعب | ۳۰۰ کیلوگرم بر سانتیمتر مربع |
| C30 یا ۳۰۰ کیلوگرم بر سانتیمتر مربع | ۴۰۰ کیلوگرم بر متر مکعب | ۳۵۰ کیلوگرم بر سانتیمتر مربع |
پس «جواب آزمایش بتن ۳۵۰ باید چند باشد؟» یعنی بتنی که با عیار ۳۵۰ سفارش داده شده چه مقاومتی باید بدهد. ملاک قبول، عیار نیست؛ مقاومتی است که آزمایشگاه از روی بار شکست آزمونهها حساب کرده و، برای آزمونهٔ مکعبی پس از تبدیل به معادل استوانهای، با ردهٔ نقشه (fc) مقایسه میشود.
برگهٔ جواب آزمایشگاه را چطور بخوانید؟
در بیشتر پروژهها سن استاندارد برای تفسیر نتایج آزمایش بتن ۲۸ روز است. روز بتنریزی از بتن تازه نمونهگیری میشود؛ آزمونهها پس از سخت شدن در قالب، تا روز آزمایش عملآوری میشوند و آزمونههای مبنای ارزیابی در سن ۲۸ روز شکسته میشوند. دستگاه فشار، باری را ثبت میکند که آزمونه زیر آن میشکند؛ آزمایشگاه این بار را بر سطح مقطع آزمونه تقسیم میکند و حاصل، یعنی مقاومت فشاری آزمونه، را در برگه مینویسد.
تصویر زیر نمونهای از گزارش مقاومت فشاری بتن فونداسیون با ردهٔ C30 است که آزمونههایش در سن ۷ و ۲۸ روز شکسته شدهاند؛ در جدولش هم مقاومت آزمونهٔ مکعبی آمده و هم معادل استوانهای آن.
ستونهای برگهٔ نمونه را اینطور بخوانید
برگهٔ بالا سه بخش دارد که از راست به چپ خوانده میشوند:
- مشخصات نمونه: تاریخ و محل نمونهبرداری (اینجا فونداسیون)، شمارهٔ «سری»، محور نمونهگیری، تاریخ آزمایش و سن آزمونه به روز. هر سری یک نمونه است با سه آزمونه: یکی در سن ۷ روز و دو تا در سن ۲۸ روز شکسته شدهاند.
- نتایج آزمایشهای فیزیکی: روانی بتن به میلیمتر، ابعاد آزمونه (۱۵ در ۱۵ سانتیمتر)، سطح مقطع (۲۲۵ سانتیمتر مربع)، ارتفاع، وزن آزمونه به گرم و وزن مخصوص بتن سختشده. برای قضاوت دربارهٔ مقاومت، سراغ بخش بعدی بروید.
- نتایج آزمایشهای مکانیکی: سه ستون دارد: «بار گسیختگی» به کیلوگرم، یعنی باری که آزمونه زیر آن شکسته؛ «مقاومت فشاری نمونهٔ مکعبی» که همان بار تقسیم بر سطح مقطع است؛ و «مقاومت فشاری معادل استوانهای». این دو ستون آخر به کیلوگرم بر سانتیمتر مربعاند و فقط ستون آخر با ردهٔ نقشه مقایسه میشود.
مثلاً در سری ۱، یکی از آزمونههای ۲۸ روزه زیر بار ۱۰۵٬۷۰۰ کیلوگرم شکسته است؛ ۱۰۵٬۷۰۰ تقسیم بر ۲۲۵ حدود ۴۷۰ کیلوگرم بر سانتیمتر مربع میشود، که همان عدد ستون مکعبی است، و معادل استوانهایاش ۴۲۰ کیلوگرم بر سانتیمتر مربع آمده. معادل استوانهای آزمونهٔ ۲۸ روزهٔ دیگر همین سری ۴۳۰ است، پس نمونهٔ سری ۱ حدود ۴۲۵ کیلوگرم بر سانتیمتر مربع است. ردهٔ این فونداسیون C30، یعنی حدود ۳۰۰ کیلوگرم بر سانتیمتر مربع، است؛ پس ۴۲۵ را با ۳۰۰ مقایسه میکنیم، نه عددهای مکعبیِ ۴۷۰ و ۴۸۰ را. معادل استوانهای ردیف ۷ روزه در همین سری ۲۱۴ کیلوگرم بر سانتیمتر مربع است و از ۳۰۰ کمتر است، ولی عدد ۷ روزه نتیجهٔ پذیرش نیست و مبنای ارزیابی عدد ۲۸ روزه است؛ پس کمتر بودنش از رده بهتنهایی به معنی رد شدن بتن نیست.
روی برگه دنبال این شش مورد بگردید
- بخش بتنریزیشده: نمونه از کدام بخش ساختمان گرفته شده، مثلاً فونداسیون یا سقف؛ عدد را با ردهٔ مقاومتیِ بتنِ همان بخش در نقشه مقایسه کنید.
- تاریخ نمونهگیری و سن آزمونه: معمولاً عدد ۲۸ روزه مبنای ارزیابی است، مگر نقشه یا دفترچهٔ محاسبات سن دیگری برای fc تعیین کرده باشد.
- نوع آزمونه: مکعبی یا استوانهای؛ در بیشتر پروژههای ساختمانی مکعبهایی با ضلع ۱۵ سانتیمتر.
- مقاومت فشاری هر آزمونه: بار شکست تقسیم بر سطح مقطع آزمونه. اگر برگه ستون «بار گسیختگی» یا «بار شکست» هم دارد، آن عدد بار است نه مقاومت؛ آن را با fc مقایسه نکنید.
- مقاومت معادل استوانهای: اگر آزمونه مکعبی بوده، همین ستون با fc مقایسه میشود.
- واحد عددها: مگاپاسکال یا کیلوگرم بر سانتیمتر مربع.
اگر یکی از این موارد روی برگه نیست، از آزمایشگاه یا ناظر بپرسید. اگر هنوز آزمایشگاهی برای پروژه ندارید، میتوانید آزمایش بتن را از طریق ایزیاکیپ سفارش دهید و از همان اول بخواهید ستون معادل استوانهای در گزارش بیاید.
مکعبی یا استوانهای؟ عدد را به معیار مبحث نهم تبدیل کنید
ملاک ارزیابی در مبحث نهم مقررات ملی ساختمان آزمونههای استوانهای است، اما در بیشتر پروژهها نمونهگیری با آزمونههای مکعبی انجام میشود. به همین دلیل مبحث نهم میگوید نتایج آزمونههای مکعبی باید با جدول تبدیل به مقادیر نظیر آزمونههای استوانهای برگردانده شوند.
معنی عملیاش ساده است: عدد مکعبی را مستقیم با ردهٔ نقشه مقایسه نکنید. عدد مکعبی از معادل استوانهایاش بزرگتر است و نسبت این دو در همهٔ ردهها یکی نیست؛ مثلاً ردهٔ مکعبیِ معادل بتن C25 حدود ۳۰۰ کیلوگرم بر سانتیمتر مربع است. اگر این تفاوت را نادیده بگیرید، ممکن است بتنی را که کم آورده سالم فرض کنید. اگر برگهتان ستون معادل استوانهای ندارد، از جدول تبدیل مبحث نهم کمک بگیرید:
| مقاومت فشاری آزمونهٔ مکعبی (مگاپاسکال) | ضریب تبدیل | مقاومت فشاری معادل استوانهای (مگاپاسکال) |
|---|---|---|
| ۲۵ و کمتر | ۱٫۲۵ | با توجه به ضریب |
| ۳۰ | ۱٫۲۰ | ۲۵ |
| ۳۵ | ۱٫۱۷ | ۳۰ |
| ۴۰ | ۱٫۱۴ | ۳۵ |
| ۴۵ | ۱٫۱۳ | ۴۰ |
| ۵۰ | ۱٫۱۱ | ۴۵ |
| ۵۵ | ۱٫۱۰ | ۵۰ |
ضریب همان نسبت عدد مکعبی به عدد استوانهای است؛ مثلاً ۳۰ مگاپاسکال تقسیم بر ۱٫۲۰ میشود ۲۵ مگاپاسکال. در ردیف اول هم «با توجه به ضریب» یعنی عدد مکعبی را بر ۱٫۲۵ تقسیم کنید؛ مثلاً ۲۰ مگاپاسکال مکعبی تقسیم بر ۱٫۲۵ میشود ۱۶ مگاپاسکال استوانهای. آییننامهٔ بتن ایران (آبا) هم جدول تبدیل خودش را دارد:
اگر عدد شما بین دو ردیف جدول است یا نمیدانید کدام جدول ملاک پروژهٔ شماست، تبدیل را به آزمایشگاه یا ناظر بسپارید.
بتن شما قبول است یا نه؟ دو شرط مبحث نهم
یک برگهٔ آزمایش بهتنهایی حکم نهایی دربارهٔ بتن ساختمان نیست. ارزیابی روی نتایج نمونهبرداریهای متوالی انجام میشود و هر «نمونه» میانگین آزمونههای ۲۸ روزهٔ (یا سنِ تعیینشده برای fc) یک نوبت نمونهبرداری است، پس از آنکه به معادل استوانهای برگشته باشد. بند ۹-۲۲-۱۱-۳ مبحث نهم مقررات ملی ساختمان دو شرط میگذارد و بتن فقط وقتی بیقیدوشرط قبول است که هر دو برقرار باشند:
- شرط میانگین: میانگین مقاومت هر سه نمونهٔ متوالی برابر یا بیشتر از ردهٔ نقشه (fc) باشد.
- شرط تکنمونه: مقاومت هیچیک از نمونهها کمتر از ۰٫۹ ردهٔ نقشه، یعنی ۹۰ درصد آن، نباشد.
مثال: دو شرط برای بتن C25
برای بتن C25 با مقاومت مشخصهٔ ۲۵ مگاپاسکال، این دو شرط به عددهای زیر تبدیل میشوند (همه معادل استوانهای):
| شرط | حد برای C25 | تقریباً به کیلوگرم بر سانتیمتر مربع |
|---|---|---|
| میانگین هر سه نمونهٔ متوالی | دستکم ۲۵ مگاپاسکال | ۲۵۰ |
| هر نمونه بهتنهایی | دستکم ۲۲٫۵ مگاپاسکال | ۲۲۵ |
فرض کنید سه نمونهبرداری متوالی ۲۶، ۲۴ و ۲۷ مگاپاسکال جواب دادهاند. میانگین حدود ۲۵٫۷ است و از ۲۵ کمتر نیست، کمترین عدد هم ۲۴ است و از ۲۲٫۵ بالاتر است؛ پس هر دو شرط برقرار است. اما اگر جوابها ۲۶، ۲۱ و ۲۸ باشند، میانگین درست ۲۵ است ولی عدد ۲۱ از ۲۲٫۵ کمتر است؛ یعنی میانگین خوب، یک نمونهٔ پایین را نمیپوشاند و مسیر بررسی بتن کممقاومت باز میشود.
پس نتیجه یکی از سه حالت است و این دو شرط وزن یکسانی ندارند:
- هر دو شرط برقرار است: بتن از نظر مقاومت قبول است.
- فقط شرط میانگین نقض شده است: آییننامه میگوید میتوان بتن را از نظر سازهای پذیرفت، ولی باید کاری کرد که میانگین بتنریزیهای بعدی بالا برود؛ اینکه چه کاری، با تصمیم مهندس ناظر است.
- دستکم یک نمونه زیر ۰٫۹ ردهٔ نقشه است: مسیر بررسی «بتن کممقاومت» طبق بند ۹-۲۲-۱۱-۴ باز میشود.
اگر ناظر یا آزمایشگاه از سه عبارت «قابل قبول»، «غیر قابل قبول» و «عدم پذیرش قطعی» استفاده میکند، این ردهبندی مالِ ویرایش چهارم مبحث نهم (بند ۹-۱۰-۸-۵) است؛ مبنای این مقاله دو شرط بند ۹-۲۲-۱۱-۳ و سه حالتی است که بالاتر آمد.
قضاوت دربارهٔ پذیرش با مهندس ناظر است؛ آزمایشگاه فقط عدد میدهد. جدول زیر میگوید در هر وضعیت چه بخواهید:
| آنچه در برگه میبینید | معنی برای شما | قدم بعدی |
|---|---|---|
| هنوز سه نمونهبرداری متوالی جواب نداده است | شرط میانگین را هنوز نمیشود سنجید، ولی شرط تکنمونه را میشود | هر جواب را همان موقع به ناظر نشان دهید؛ ارزیابی کامل به سه نمونهبرداری متوالی نیاز دارد، اما یک نمونه زیر ۰٫۹ رده بهتنهایی مسیر بررسی بتن کممقاومت را باز میکند. |
| عدد مکعبی است و معادل استوانهای ندارد | هنوز با ردهٔ نقشه قابل مقایسه نیست | معادل استوانهای را از آزمایشگاه بخواهید یا با جدول تبدیل حساب کنید |
| هر دو شرط برقرار است | بتن از نظر مقاومت قبول است | برگه را بایگانی کنید |
| میانگین کمتر از رده است، ولی هیچ نمونهای زیر ۰٫۹ رده نیست | از نظر سازهای پذیرفتنی است، ولی بتنریزیهای بعدی باید بهتر شوند | دربارهٔ اصلاح بتنریزیهای بعدی با ناظر حرف بزنید؛ تصمیمش با اوست |
| دستکم یک نمونه زیر ۰٫۹ رده است | مسیر بررسی بتن کممقاومت شروع میشود؛ هنوز به معنی تخریب نیست | همان روز به ناظر بگویید و بخش بعد را بخوانید |
جواب پایین آمد؟ پیش از هر تصمیمی این کارها را بکنید
شنیدن «بتن جواب نداده» نگرانکننده است، اما به معنی تخریب فوری نیست. این چهار کار را به ترتیب انجام دهید:
- برگه را دوباره بررسی کنید: عدد با ردهٔ مقاومتیِ بتنِ همان بخش در نقشه مقایسه شده؟ عدد مکعبی به معادل استوانهای برگشته؟ عدد مال سن ۲۸ روز یا سنی است که نقشه تعیین کرده؟ گاهی مشکل در مقایسه است، نه در بتن.
- همان روز به ناظر بگویید: قضاوت دربارهٔ پذیرش با مهندس ناظر است، نه آزمایشگاه.
- تخریب را فرض نکنید: مسیر رسمی بتن کممقاومت با بررسی تحلیلی سازه شروع میشود، نه با تخریب. اگر ناظر مغزهگیری خواست، روش کار را در مغزهگیری از بتن بخوانید.
- مدارک را نگه دارید: برگههای آزمایشگاه، تاریخ و نام بخشِ هر بتنریزی و برگههای تحویل بتن را کنار هم نگه دارید و تعهدات هر طرف را یک بار در برگهٔ تعهد آزمایشگاه بتن بخوانید.
مراحل رسمی بعدی و ترتیبشان در راهنمای تعداد نمونهٔ بتن و مسیر بتن کممقاومت آمده است؛ همانجا میخوانید برای هر بتنریزی چند نمونه لازم است و برگهٔ آزمایشگاه کِی به دستتان میرسد.
سوالات متداول
جواب آزمایش بتن ۳۵۰ باید چند باشد؟
عدد ۳۵۰ عیار سیمان است، یعنی ۳۵۰ کیلوگرم سیمان در هر متر مکعب بتن، و معمولاً برای ردهٔ C25 به کار میرود. مقاومت مشخصهٔ این رده ۲۵ مگاپاسکال استوانهای، یعنی حدود ۲۵۰ کیلوگرم بر سانتیمتر مربع، است. اگر برگهٔ شما فقط عدد مکعبی دارد، مقاومت مکعبیِ متناظر با این رده حدود ۳۰۰ کیلوگرم بر سانتیمتر مربع است؛ ولی ملاک قبول، معادل استوانهای است. اگر معادل استوانهای میانگین هر سه نمونهبرداری متوالی دستکم ۲۵ مگاپاسکال باشد و هیچ نمونهای زیر ۲۲٫۵ مگاپاسکال نباشد، بتن قبول است. اگر فقط میانگین از ۲۵ مگاپاسکال کمتر شود، بتن از نظر سازهای پذیرفتنی است ولی بتنریزیهای بعدی باید بهتر شوند. یک نمونه زیر ۲۲٫۵ مگاپاسکال مسیر بررسی بتن کممقاومت را باز میکند. در هر سه حالت، حکم نهایی را مهندس ناظر میدهد. اگر نقشهٔ شما ردهٔ دیگری خواسته، مبنا همان ردهٔ نقشه است.
جواب آزمایش بتن ۴۰۰ چقدر باید باشد؟
عیار ۴۰۰ معمولاً برای ردهٔ C30 است، یعنی ۳۰ مگاپاسکال استوانهای یا حدود ۳۰۰ کیلوگرم بر سانتیمتر مربع؛ مقاومت مکعبیِ متناظرش حدود ۳۵۰ کیلوگرم بر سانتیمتر مربع است. اگر معادل استوانهای میانگین هر سه نمونهبرداری متوالی دستکم ۳۰ مگاپاسکال باشد و هیچ نمونهای زیر ۲۷ مگاپاسکال نباشد، بتن قبول است. اگر فقط میانگین کم بیاید، از نظر سازهای پذیرفتنی است ولی بتنریزیهای بعدی باید بهتر شوند؛ یک نمونه زیر ۲۷ مگاپاسکال مسیر بررسی بتن کممقاومت را باز میکند. در هر سه حالت، حکم نهایی را مهندس ناظر میدهد. اگر نقشهٔ شما ردهٔ دیگری خواسته، مبنا همان ردهٔ نقشه است.
چرا عدد برگه از ردهٔ نقشه بیشتر است ولی ناظر میگوید کافی نیست؟
معمولاً یکی از سه دلیل دارد. شاید عدد برگه مقاومت آزمونهٔ مکعبی است و معادل استوانهایاش، که ملاک مبحث نهم است، از رده کمتر درمیآید. شاید یکی از نمونههای دیگرِ همان سه نمونهبرداری متوالی پایین بوده است. یا عدد با ردهٔ مقاومتیِ بتنِ بخش دیگری از نقشه مقایسه شده است.
ستون «معادل استوانهای» در برگه یعنی چه؟
یعنی آزمایشگاه عدد آزمونهٔ مکعبی را با جدول تبدیل به عدد نظیر آزمونهٔ استوانهای برگردانده است. همین ستون را با ردهٔ نقشه (fc) مقایسه کنید، نه ستون مقاومت مکعبی را. مثلاً طبق جدول مبحث نهم، عدد مکعبی ۳۰ مگاپاسکال با ضریب ۱٫۲۰ معادل ۲۵ مگاپاسکال استوانهای است.
عدد برگه از ردهٔ نقشه کمتر است؛ اول چه چیزی را چک کنم؟
کمتر بودن یک عدد بهتنهایی یعنی رد شدن بتن نیست. اول ببینید عدد، معادل استوانهای و ۲۸ روزه (یا مالِ سنی که نقشه تعیین کرده) است و با ردهٔ همان بخش در نقشه مقایسه شده؛ عدد ۷ روزه نتیجهٔ پذیرش نیست. اگر آن جواب از ۰٫۹ ردهٔ نقشه کمتر نیست، حکم با میانگین هر سه نمونهبرداری متوالی است و اگر فقط میانگین کم بیاید، بتن از نظر سازهای پذیرفتنی است ولی بتنریزیهای بعدی باید بهتر شوند. اگر کمتر است، مسیر بررسی بتن کممقاومت باز میشود که به معنی تخریب نیست. در هر حالت تصمیم با ناظر است؛ جواب پایین را همان موقع به او بگویید.
بررسی کیفیت مقاومت فشاری بتن
نتایج سه نمونهٔ متوالی ۲۸ روزه را وارد کنید تا مطابق بند ۹-۱۰-۸-۵ مبحث نهم ارزیابی شود. اگر برگهٔ آزمایشگاه بر حسب «کیلوگرم بر سانتیمتر مربع» است، عدد را بر ۱۰ تقسیم کنید تا مگاپاسکال شود.
هر سه نتیجه را وارد کنید تا ارزیابی نمایش داده شود.
مبنا: بند ۹-۱۰-۸-۵ مبحث نهم مقررات ملی ساختمان (ویرایش چهارم، ۱۳۹۲) و جدول تبدیل مقاومت مکعبی به استوانهای همین مقاله. این ابزار جنبهٔ راهنمایی دارد؛ ملاک نهایی، گزارش آزمایشگاه ذیصلاح و نظر مهندس ناظر است.
خدمت مرتبط
برگهٔ تعهد، نمونهگیری از بتن تازه و آزمایش میلگرد با آزمایشگاههای ذیصلاح نظام مهندسی.
ثبت پروژه و دریافت پیشنهادثبت رایگان است · شمارهٔ شما تا وقتی خودتان پیمانکار را انتخاب نکنید دیده نمیشود · ۸۹٪ پروژهها پیشنهاد میگیرند

