چند نمونهٔ بتن لازم دارم و برگهاش کِی میآید؟ راهنمای مالک
در یک نگاه
- تعداد نمونه را متراژ زیربنا تعیین نمیکند. مبحث نهم پنج معیار میدهد (نوبت کاری، حجم بتن، سطح دال و دیوار، طول تیر، طول ستون) و ملاک، بزرگترین عددی است که از بین آن پنجتا بیرون میآید. مجری حق انتخابِ معیارِ راحتتر را ندارد.
- کفِ مطلق: ۶ نوبت نمونهبرداری برای هر ردهٔ بتن (C25، C30 و…) در هر سازه، هر چقدر هم ساختمان کوچک باشد. تنها استثنا: اگر کلِ حجمِ آن رده زیر ۳۰ مترمکعب باشد و مهندس ناظر بتن را مناسب تشخیص دهد.
- «یک نمونه» یک نوبتِ نمونهبرداری است. هر نوبت دستِکم دو قالب دارد؛ پس «شش نمونه» یعنی دستِکم دوازده قالبِ پرشده.
- تاریخِ برگهٔ رسمی را ۲۸ روز بعد از آخرین بتنریزی حساب کنید، نه روز بتنریزی. (مهلتِ تحویلِ گزارشِ نهایی یک قاعدهٔ استانی است؛ در استانِ خودتان بپرسید.)
- یک نتیجهٔ ضعیف با تخریب فاصلهٔ زیادی دارد. آییننامه پلهپله جلو میرود: اول محاسبهٔ دوبارهٔ سازه روی کاغذ، بعد مغزهگیری (سوراخکردنِ بتن و درآوردنِ یک استوانهٔ کوچک از خودِ سقف یا ستون)، بعد بارگذاریِ واقعی، و در بدترین حالت کمکردنِ بار یا تقویتِ عضو.
- تراکمیکسرِ بزرگ، تعداد نمونه را هر قدر که بخواهد پایین نمیآورد. آییننامه سقفِ این کاهش را بسته است: از معیارِ حجم، حداکثر یک نمونه برای هر ۶۰ مترمکعب.
عدد نمونه از کجا میآید؟
بیشترین دعوای پای کار سرِ همین است. مجری میگوید «برای این سقف یک نمونه کافیه»، ناظر میگوید سهتا. هیچکدام لزوماً بدجنس نیستند؛ دارند به دو معیارِ مختلف از یک بند نگاه میکنند.
بند ۹-۲۲-۱۱-۲-۲ مبحث نهم مقررات ملی ساختمان پنج معیار میدهد و جملهٔ کلیدیاش این است که تواتر نمونهبرداری باید «حداقل برابر با بیشترین مقادیر (الف) تا (ث)» باشد. اینها گزینه نیستند که یکی را انتخاب کنید؛ هر پنجتا را حساب میکنید و بزرگترین عدد ملاک میشود.
معیارها، برای حالتی که حجم هر پیمانهٔ اختلاط یک مترمکعب باشد:
- یک نمونه در هر نوبت کاری روزانه
- یک نمونه برای هر ۳۰ مترمکعب بتن
- یک نمونه برای هر ۱۵۰ مترمربع سطح دال و دیوار
- یک نمونه برای هر ۱۰۰ متر طول تیر و کلاف، در مواردی که جدا از سایر قطعات بتنریزی میشوند
- یک نمونه برای هر ۵۰ متر طول ستون
آییننامهٔ بتن ایران (آبا، ویرایش ۱۴۰۰) در بند ۸-۷-۲-۲ همین پنج معیار را دارد با دو اضافه که سرِ شمارش اختلافساز میشود: «تیر طرهای» هم مشمولِ قاعدهٔ هر ۵۰ متر طول است، و طولِ ستون یعنی ارتفاع از کف طبقه تا زیرِ تیر یا دال، نه ارتفاعِ کاملِ طبقه.
یک نکتهٔ دیگر در همان بند که پای کار زیاد سرش بحث میشود: در محاسبهٔ سطحِ دال و دیوار تنها یک وجه شمرده میشود و نباید مجموعِ دو وجه در نظر گرفته شود. این را متنِ خودِ آبا داخلِ پرانتزِ بند ۸-۷-۲-۲ تصریح کرده است. مجری اغلب دو وجهِ دیوار را جمع میزند تا تعداد نمونه بالا نرود.
۱۵۰ مترمربع یا ۵۰ مترمربع؟
دربارهٔ معیار سوم یک اختلافِ واقعی هست و بهتر است قبل از شروعِ کار تکلیفش روشن شود. عددِ ملی ۱۵۰ مترمربع است؛ هم بند پ در مبحث نهم و هم بند ۸-۷-۲-۲ آبا ۱۴۰۰ همین را میگویند. اما بعضی دستورالعملهای استانی سختگیرانهتر عمل کردهاند: در دستورالعملِ نظام مهندسی هرمزگان همین سطح ۵۰ مترمربع است.
چون مقادیرِ این بندها «حداقل» هستند، عددِ سختگیرانهتر همیشه مجاز است و ناظری که ۵۰ را ملاک بگیرد خلافِ آییننامه عمل نکرده. مبنای شما همان چیزی است که ناظر و دستورالعملِ استانتان میگوید. پس یک جمله قبل از شروعِ کار از ناظر بپرسید: سطح دال را با ۱۵۰ حساب میکنید یا با ۵۰؟ همین یک سؤال جلوی بیشترِ بحثهای بعدی را میگیرد.
تراکمیکسر چقدر از تعدادِ نمونه کم میکند؟
بند بعدی (۹-۲۲-۱۱-۲-۳) میگوید اگر حجم هر پیمانه بیشتر یا کمتر از یک مترمکعب باشد، میتوان فاصلههای بالا را به همان اندازه کم و زیاد کرد — ولی با یک سقف و یک کف: فاصلهها نه بیشتر از دو برابرِ اعداد بالا میرود و نه کمتر از نصفشان.
دو قید اینجا مهم است. اول اینکه متنِ بند «میتوان» است، نه «باید»: این سقف حداکثرِ چیزی است که مجاز است و اگر ناظر کنترلِ کیفیتِ بتن را ناهمگن ببیند، حق دارد فاصلهها را بازتر نکند. دوم اینکه «پیمانهٔ اختلاط» در کارخانهٔ بتن معمولاً یک تا سه مترمکعب است و یک تراک چند پیمانه را با هم میآورد؛ اینکه کلِ بارِ تراک یک پیمانه شمرده شود تفسیرِ رایج و مبنای جدولهای استانی است، ولی عیناً در متنِ بند نیامده. این عدد را قبل از بتنریزی با ناظرتان قطعی کنید، نه بعدش.
| معیار (چارچوبِ ملی) | پیمانهٔ ۱ مترمکعب | پیمانهٔ بزرگتر (تراکمیکسر) — حداکثرِ مجاز | پیمانهٔ کوچکتر (بتونیر) — کمترینِ مجاز |
|---|---|---|---|
| نوبت کاری روزانه | ۱ نمونه | ۱ نمونه | ۱ نمونه |
| حجم بتن | هر ۳۰ مترمکعب | هر ۶۰ مترمکعب | هر ۱۵ مترمکعب |
| سطح دال و دیوار (یک وجه) | هر ۱۵۰ مترمربع | هر ۳۰۰ مترمربع | هر ۷۵ مترمربع |
| طول تیر و کلاف (اگر جدا ریخته شود) | هر ۱۰۰ متر | هر ۲۰۰ متر | هر ۵۰ متر |
| طول ستون (در آبا: تیر طرهای هم) | هر ۵۰ متر | هر ۱۰۰ متر | هر ۲۵ متر |
| کفِ کلِ سازه، برای هر رده | حداقل ۶ نوبت نمونهبرداری، صرفنظر از حجم یا سطح سازه | ||
ستونهای سوم و چهارم از همان سقف و کفِ بند ۹-۲۲-۱۱-۲-۳ در میآیند.
اگر استانِ شما نسخهٔ سختگیرانهتر را اجرا میکند، فقط ردیفِ دال و دیوار عوض میشود. دستورالعملِ نظام مهندسی هرمزگان (اسفند ۱۴۰۲) در جدولهای ۲ و ۳ این اعداد را آورده است:
| نسخهٔ استانیِ هرمزگان | پیمانهٔ ۱ مترمکعب | پیمانهٔ بزرگتر | پیمانهٔ کوچکتر |
|---|---|---|---|
| سطح دال و دیوار (یک وجه) | هر ۵۰ مترمربع | هر ۱۰۰ مترمربع | هر ۲۵ مترمربع |
«یک نمونه» چند قالب است؟
این یکی مستقیم روی تعدادِ قالبهایی مینشیند که باید ساخته شود. مجری «شش نمونه» را میشنود و شش قالب میبیند؛ آزمایشگاه دوازده قالب میسازد. هر دو هم راست میگویند.
بند ۹-۲۲-۱۱-۱ میگوید مقاومتِ یک نمونهٔ آزمایش بتن یعنی میانگین مقاومت حداقل دو آزمونهٔ استوانهای ۱۵۰×۳۰۰ میلیمتر، یا میانگین حداقل سه آزمونهٔ ۱۰۰×۲۰۰ میلیمتر، که همه از یک مخلوط بتن برداشته شده و در سن ۲۸ روز آزمایش شده باشند.
در دستورالعمل استانی هرمزگان حتی سختگیرانهتر عمل شده: هر مرحلهٔ نمونهبرداری ۵ آزمونه دارد (۱ آزمونهٔ ۷ روزه، ۳ آزمونهٔ ۲۸ روزه و ۱ آزمونهٔ شاهد) و همان ۵ تا روی هم «یک نمونهٔ بتن» شمرده میشود. این عددِ ملیِ همهجایی نیست؛ تصمیم استانی است. بپرسید در استان شما چه ملاکی حاکم است.
یک مثالِ محاسبهشده با عددهای واقعی
در همان دستورالعمل هرمزگان یک مثال حلشده هست: ساختمانی با فونداسیون گسترده به طول ۱۵، عرض ۱۰ و ضخامت ۱ متر — یعنی ۱۵۰ مترمکعب بتن ردهٔ C30 — و تراکمیکسر حدود ۷ مترمکعبی.
چون حجمِ پیمانه بیشتر از یک مترمکعب است، معیارِ حجم روی هر ۶۰ مترمکعب مینشیند: ۱۵۰ تقسیم بر ۶۰ میشود ۲٫۵ که به بالا گرد میشود و ۳ نمونه به دست میآید؛ با احتسابِ ۵ آزمونه در هر نمونه، ۱۵ آزمونه. دقت کنید که اینجا فقط فونداسیون حساب شده؛ ستونها، سقفها و دیوارهای برشی هر کدام سهم خودشان را دارند و در نهایت کفِ ۶ نوبت برای هر رده هم باید رعایت شود.
دو قاعدهٔ اجرایی که معمولاً از قلم میافتد و بعداً سرش بحث میشود (تبصرهٔ ۶ همان دستورالعمل): اگر بتنریزی هر یک از مقاطع در طول روز قطع شود، اخذ نمونه در ادامهٔ بتنریزی الزامی است؛ و اگر ساختمان درز انقطاع داشته باشد، هر سازهٔ جداشده یک مجموعهٔ مستقل برای شمارش نمونههاست.
چند روز طول میکشد؟
از روز بتنریزی تا برگهای که بشود به آن استناد کرد، حدود یک ماه طول میکشد. این یک ماه از این تکهها ساخته شده.
چهار ردیفِ ستارهدارِ این جدول از دستورالعملِ استانِ هرمزگان است — تنها دستورالعملِ استانیِ منتشرشده با این حد از جزئیات. عددهای ملی (سنِ ۲۸ روز، ۱۶ ساعت تا ۳ روز داخلِ قالب، رواداریِ ۲۰ ساعت) همهجای کشور یکی است؛ مهلتِ ۴۸ ساعت و تعدادِ نسخههای گزارش را در استان خودتان بپرسید.
| مرحله | زمان | مبنا |
|---|---|---|
| اطلاع به آزمایشگاه برای حضور در بتنریزی | حداقل ۴۸ ساعت قبل | ★ دستورالعمل استانی هرمزگان، بند ۱۱-۳ |
| نمونهگیری در محل مصرف نهایی، قبل از ریختن در عضو | روز بتنریزی | مبحث نهم، ۹-۲۲-۱۱-۲-۱ |
| ماندن آزمونه داخل قالب | دستکم ۱۶ ساعت، حداکثر ۳ روز | استاندارد ملی ۱۶۰۸-۲، بند ۶-۵-۱ |
| عملآوری در حوضچهٔ آب ۲۰±۲ درجه تا لحظهٔ آزمون | تا روز ۲۸ | استاندارد ملی ۱۶۰۸-۲، بند ۶-۵-۲ |
| آزمونهٔ ۷ روزه (فقط برای آگاهی) | روز ۷ | ★ دستورالعمل استانی هرمزگان، تبصرهٔ ۳ |
| شکستِ آزمونههای ۲۸ روزه | روز ۲۸، با رواداری حداکثر ۲۰ ساعت | استاندارد ملی ۶۰۴۸، جدول ۲ |
| برگهٔ موردیِ ممهور، «صرفاً جهت اطلاع» | حداکثر ۴۸ ساعت پس از صدور نتیجه | ★ دستورالعمل استانی هرمزگان، بند ۱۰-۱ |
| گزارش کاملِ نهایی در چهار نسخه | همزمان با نتیجهٔ آخرین نمونه | ★ دستورالعمل استانی هرمزگان، بند ۱۰-۲ |
چهار نتیجهٔ عملی از این جدول:
یک. عددِ ۷ روزه نتیجهٔ پذیرش نیست. در مبحث نهم هیچ بندی آزمونهٔ ۷ روزه را الزامی نمیکند؛ آنجا عددِ ۷ روز مربوط به مدتِ عملآوریِ خودِ بتنِ سازه است (بند ۹-۲۲-۵-۳-۲) و ربطی به سنِ آزمونه ندارد. در کارگاه یک قاعدهٔ سرانگشتی هست که مقاومت ۷ روزه را حدودِ ۷۰ تا ۷۵ درصدِ ۲۸ روزه میگیرد؛ این نسبت به سیمان و طرحِ اختلاط وابسته است و نه در مبحث نهم آمده و نه در آبا معیارِ پذیرش است. پس اگر آزمایشگاه روز هفتم زنگ زد و عددی گفت، نه با آن خوشحال شوید نه بترسید — عددِ ۲۸ روزه تصمیم میگیرد.
دو. تاریخِ دریافتِ گزارشِ کامل به آخرین بتنریزیِ سازه گره خورده، نه اولی. اگر آخرین سقف را امروز ریختید، گزارشِ جامع زودتر از حدود یک ماهِ دیگر در نمیآید.
سه. دیرکردِ چند روزه در شکستنِ آزمونه بیاهمیت نیست. رواداریِ مجاز برای سنِ ۲۸ روز فقط ۲۰ ساعت است.
چهار. یک استثنا هم هست. متنِ آییننامه میگوید «در سن ۲۸ روز، یا در سن مشخصشده برای f′c». اگر طراحِ شما مقاومتِ مشخصه را در سنِ ۵۶ یا ۹۰ روز تعریف کرده باشد — که در بتنِ پوزولانی و بتنِ حجیم رایج است — تاریخِ برگه هم به همان اندازه عقب میرود. این را از نقشه و مشخصاتِ فنی بپرسید، نه از آزمایشگاه.
برگه دست چه کسی میرسد و کِی معتبر است؟
مبحث نهم در بند ۹-۲۲-۱۱-۱ صریح است: کلیهٔ گزارشهای آزمایشِ پذیرش بتن باید برای مهندس ناظر، کارفرما، مقام قانونی مسئول و در صورت لزوم تولیدکنندهٔ بتن ارسال شوند. شما بهعنوان مالک، گیرندهٔ رسمیِ گزارش هستید؛ برای دیدنِ یک نسخه لازم نیست از کسی خواهش کنید.
دو شرطِ دیگر برگه را معتبر میکند: آزمایشگاه باید صلاحیتِ تأییدشده از سازمان برنامه و بودجهٔ کشور داشته باشد، و ساختِ آزمونه و آزمونهای بتن تازه باید توسط خودِ آزمایشگاه و در کارگاه انجام شود — از جمله ثبتِ دمای بتن تازه هنگام آمادهسازی آزمونهها. اگر کسی قالبها را خودش پر کرد و بعد تحویلِ آزمایشگاه داد، آن برگه اعتبار ندارد.
طبق دستورالعمل استانی هرمزگان، همهٔ صفحاتِ گزارش باید ممهور به مهر شرکت و دارای امضای کارشناسِ انجام آزمایش و امضای مدیرعامل باشد؛ و قضاوت دربارهٔ پذیرش یا عدم پذیرش بر عهدهٔ مهندس ناظر است. آزمایشگاه عدد میدهد، ناظر تصمیم میگیرد. همانجا هم آمده که ارائهٔ این مستندات برای صدور شناسنامهٔ فنی و ملکی و پایانکار الزامی است — این برگهها پروندهٔ شما را باز نگه میدارند یا میبندند.
برای اینکه عددهای داخل برگه را خودتان بخوانید، راهنمای تفسیر نتایج آزمایش بتن را ببینید.
اگر نتیجه جواب نداد چه میشود؟
اول تعریفِ «جواب نداد». بند ۹-۲۲-۱۱-۳ دو شرط میگذارد که باید هر دو برقرار باشند:
- میانگین مقاومت هر سه نمونهٔ متوالی برابر یا بیشتر از مقاومت مشخصه باشد؛
- مقاومت هیچیک از نمونهها کمتر از ۰٫۹ مقاومت مشخصه نباشد.
حالا نکتهای که خیلیها اشتباه میگویند: اگر فقط شرط اول نقض شود، آییننامه میگوید میتوان بتن را از نظر سازهای پذیرفت و صرفاً باید اقداماتی انجام شود که میانگینِ آزمایشهای بعدی بالا برود. افتِ میانگین بهتنهایی مغزهگیری را الزامی نمیکند.
ماشهٔ واقعیِ ورود به رویهٔ «بتن کممقاومت» (بند ۹-۲۲-۱۱-۴) یک چیز است: افتادنِ مقاومتِ یک نمونه زیر ۰٫۹ مقاومت مشخصه. یک مسیر دوم هم هست که به عدد ربط ندارد — اگر آزمایشِ نمونههای عملآمده در کارگاه نقصی در حفاظت و عملآوری نشان دهد.
و اگر وارد آن مسیر شدیم، ترتیب این است:
- بررسی تحلیلی. سازه با فرضِ مقاومتِ واقعی دوباره کنترل میشود. خیلی از پروندهها همینجا بسته میشوند، بدون اینکه یک سوراخ در سقف ایجاد شود.
- مغزهگیری. این گامِ خودکار نیست و مشروط است: وقتی «میتوان به اجرا گذاشت» که هم احتمال بتن کممقاومت تأیید شود و هم محاسبات، کاهش قابل ملاحظهای در مقاومت سازه نشان دهند. از ناحیهٔ هر آزمایشِ مردود، سه مغزه گرفته میشود، طبق استاندارد ملی ۱۲۳۰۶. جزئیات اجراییاش در مقالهٔ کرگیری بتن آمده.
- معیار پذیرشِ مغزهها. میانگین سه مغزه حداقل ۰٫۸۵ مقاومت مشخصه، و هیچ مغزهای کمتر از ۰٫۷۵. آییننامه خودش پذیرفته که مغزه طبیعتاً کمتر از آزمونهٔ استاندارد در میآید.
- آزمایش بارگذاری. روی همان سقف بارِ واقعی میچینند و خمش و ترکش را اندازه میگیرند (ارزیابی مطابق فصل ۹-۲۳). سه چیزش به شما مربوط است: زودتر از ۵۶ روز بعد از بتنریزی انجام نمیشود، بار دستِکم ۲۴ ساعت روی سازه میماند و آن قسمت از ساختمان در این مدت از دسترس خارج است، و اگر نتیجه مبهم بود میشود تکرارش کرد. دستورش را ناظر میدهد.
- و اگر باز هم نشد؟ باز هم اولین کلمه «تخریب» نیست. با تأیید مهندس طراح، استفاده از سازه در سطح بارِ پایینتر مجاز است. آییننامهٔ بتن ایران سه راه صریح میگذارد: بهکارگیری مقاومت مغزه در محاسبات، کاهش بار مرده و زنده با تغییر کاربری یا تغییر تیغهبندی، و تقویت عضو با ژاکت فولادی یا سیستم FRP.
یک هشدارِ مهم برای وقتی کسی پیشنهاد میانبر میدهد: آییننامهٔ بتن ایران استفاده از آزمونهای غیرمخرب یا نیمهمخرب — چکش اشمیت، روشهای فراصوتی، بیرونکشیدن — را برای قضاوت دربارهٔ پذیرش بتنِ سازهٔ در حال احداث نمیپذیرد، مگر طراح در مشخصات فنی قید کرده باشد و نتایج قبلاً با مغزه و آزمونههای همان پروژه واسنجی شده باشد. نقشِ مجازِ این آزمونها فقط مکانیابی است: انتخاب محل دقیق مغزهگیری. اگر خواستید بدانید هرکدام چه میگویند و چه نمیگویند، چکش اشمیت و آزمایش التراسونیک بتن را ببینید.
چرا یکی از عددها در گزارش نیست؟
گاهی میبینید یک نوبتِ نمونهبرداری اصلاً در فهرست نتایج نیامده. این لزوماً پنهانکاری نیست. آییننامهٔ بتن ایران میگوید اگر اختلافِ دو آزمونهٔ یک نمونه کمتر از ۱۵ درصدِ میانگینشان باشد، میانگین گزارش میشود؛ در غیر این صورت نتیجهٔ آن نوبت از فهرست حذف میشود، مگر بتوان نشان داد که «نتیجهٔ کمتر» ناشی از نقصی در نمونهبرداری، قالبگیری، نگهداری یا آزمایش بوده است. دو قالبِ یک نمونه که خیلی از هم دور باشند، به کلِ آن نوبت بیاعتمادی میآورند.
نکتهٔ دیگر برای وقتی «میانگین سه نمونهٔ متوالی» را حساب میکنند: منظور از متوالی این است که فاصلهٔ زمانی بین نمونهبرداری آنها از سه شبانهروز بیشتر نباشد. همین تعیین میکند کدام سه عدد با هم میانگین گرفته میشوند.
میلگرد هم برگهٔ جدا دارد
خیلی از مالکها فکر میکنند «آزمایش بتن» یک قلمِ واحد است. تواتر نمونهبرداری میلگرد قاعدهٔ کاملاً مستقلی دارد و در بند ۹-۲۲-۱۲ آمده: هر سری نمونه ۵ آزمونه است، و حداقل تواتر یعنی به ازای هر ۵۰ تن وزن و کسر آن یک سری، از هر قطر یک سری، و از هر نوع فولاد یک سری.
آزمونهای الزامیِ پذیرش در خودِ مبحث نهم کشش و خمشاند؛ ولی مبحث نهم برای ویژگیها و رواداریها به استاندارد ملی ۳۱۳۲ ارجاع میدهد و آن استاندارد آزمونِ خمش مجدد (بازخم) را هم میخواهد. پس دیدنِ ردیفِ بازخم در فهرستِ آزمونها طبیعی است.
و یک الزامِ اجرایی که مستقیماً زمانبندیِ کارگاهِ شما را عوض میکند: طبق بخشنامهٔ «دستورالعمل ارزیابی مقاومت و پذیرش بتن و میلگرد» دفتر مقررات ملی و کنترل ساختمان، ناظر موظف است از بهکارگیری آرماتور قبل از اعلام نتایج آزمایشهای کشش و خمش جلوگیری کند و پلاک استاندارد روی میلگردهای ارسالی را تطبیق دهد. پس میلگرد را قبل از آمدنِ جوابِ کشش و خمش نبافید. اگر بحث کاشتِ میلگرد در بتنِ موجود است، آن موضوعِ دیگری است و در راهنمای کاشت میلگرد توضیح داده شده.
سه غلطِ رایج در اینترنت
- «برای ستونها یک نمونه از هر ۵۰ مترمکعب.» واحد غلط است. معیارِ ستون بر حسب متر طول است، نه مترمکعب. این خطا در چند سایتِ فارسی تکرار شده است.
- «برای تراکمیکسر، هر ۱۵۰ مترمکعب یک نمونه.» منبعِ این جمله خودش نوشته «منطقی بهنظر میرسد» — یعنی نظر کارشناسی است نه حکم آییننامه — و با سقفِ بند ۹-۲۲-۱۱-۲-۳ که حداکثر هر ۶۰ مترمکعب میشود تعارض دارد.
- ارجاع به بند ۹-۲۲-۱۲ برای تعداد نمونهٔ بتن. آن بند مالِ میلگرد است. هر کس برای شمارشِ نمونهٔ بتن به آن ارجاع داد، بند را اشتباه گرفته.
در عمل چه اتفاقی میافتد؟
تا اینجا حرفِ آییننامه بود. این هم دادهٔ خودمان از همین تخصص روی ایزیاکیپ، خواندهٔ مستقیم از دیتابیس در شهریور ۱۴۰۵، بعد از کنار گذاشتنِ حسابهای خودمان:
- ۷۸ پروژهٔ واقعی در تخصصِ «آزمایش بتن و میلگرد» ثبت شده است.
- روی همین پروژهها ۵۷۴ پیشنهاد ثبت شده — بهطور میانگین ۷٫۴ پیشنهاد برای هر پروژه.
- ۸۲٪ پروژهها دستکم یک پیشنهاد گرفتهاند. از هر ده پروژه، هشتتا پاسخ گرفتند و دوتا نه.
- میانگینِ زمان تا رسیدنِ اولین پیشنهاد حدود ۶ دقیقه بوده. این فقط زمانِ اولین پاسخ است؛ ادامهٔ کار حساب دیگری دارد.
به تجربهٔ ما آن ۱۸٪ بیپاسخ معمولاً یک مشکلِ مشترک دارند: شرحِ پروژه بیش از حد کوتاه است و شهر، تاریخِ تقریبیِ بتنریزی و عضوی که ریخته میشود در آن نیامده، پس پیمانکار نمیتواند تصمیم بگیرد که اصلاً میرسد یا نه. (این برداشتِ ما از دیدنِ آن پروژههاست، نه عددی که اندازه گرفته باشیم.)
حرفِ عملیِ این اعداد برای شما: تاریخِ بتنریزی را خودتان باید زودتر اعلام کنید. دستورالعملِ استانی ۴۸ ساعت را حداقل گرفته، و عملاً همین ۴۸ ساعت مرزِ بین «آزمایشگاه سرِ وقت پای کار هست» و «بتن ریخته شد و نمونه نداریم» است. بتنِ ریختهشده را نمیشود عقب برگرداند.
چه چیزهایی حجمِ کار را کم و زیاد میکند
اینها متغیرهایی هستند که دامنهٔ کارِ آزمایشگاه را در پروژهٔ شما تعیین میکنند:
- تعداد نوبتهای نمونهبرداری، که خودش از همان جدولِ بالا و کفِ ۶ نوبت در میآید.
- تعداد ردهٔ بتن. اگر شالوده با یک رده و بقیهٔ اعضا با ردهٔ دیگر اجرا شود، هر رده جداگانه باید کفِ ۶ نوبت خودش را داشته باشد. یک تصمیمِ طراحی میتواند تعداد نوبتها را دو برابر کند.
- تعداد دفعاتِ رفتوآمد. پنج بتنریزیِ کوچکِ پراکنده با یک بتنریزیِ بزرگ فرق دارد؛ قطع شدنِ بتنریزی در یک روز هم نمونهٔ جدید میخواهد.
- درز انقطاع. هر سازهٔ جداشده یک مجموعهٔ مستقل است.
- آزمونهای جانبیِ پای کار مثل اسلامپ و ثبت دمای بتن تازه، که جزء وظایف آزمایشگاه در کارگاه است.
- اینکه کار به مغزهگیری برسد یا نه. این یک پروژهٔ جداست، نه ادامهٔ همین کار.
اگر دنبال آزمایشگاه در پایتخت هستید، فهرست آزمایشگاههای بتن تهران را ببینید. برای وقتی هم که سرِ زمانبندیِ قالببرداری بحث میشود، زمان گیرش بتن را ببینید.
سوالات متداول
حداقل چند نمونهٔ بتن برای یک ساختمان معمولی لازم است؟
برای هر نوع و ردهٔ بتن در هر سازه، حداقل ۶ نوبت نمونهبرداری لازم است، صرفنظر از حجم یا سطح سازه (مبحث نهم، بند ۹-۲۲-۱۱-۲-۴). اگر جدولِ تواتر (حجم بتن، سطح دال و دیوار، طول تیر و ستون، نوبت کاری روزانه) عددِ بزرگتری بدهد، همان عددِ بزرگتر ملاک است.
سطح دال و دیوار را با ۱۵۰ مترمربع حساب کنم یا با ۵۰؟
عددِ ملی ۱۵۰ مترمربع است؛ هم بند ۹-۲۲-۱۱-۲-۲ مبحث نهم و هم بند ۸-۷-۲-۲ آییننامهٔ بتن ایران (آبا ۱۴۰۰) همین را میگویند. بعضی دستورالعملهای استانی سختگیرانهتر عمل کردهاند؛ در دستورالعمل نظام مهندسی هرمزگان این سطح ۵۰ مترمربع است. چون این مقادیر «حداقل» هستند، عددِ سختگیرانهتر همیشه مجاز است. قبل از شروع کار از مهندس ناظر بپرسید کدام ملاک را اعمال میکند. ضمناً طبق آبا فقط یک وجهِ دال و دیوار شمرده میشود، نه مجموع دو وجه.
بتنریزی من کوچک است؛ باز هم آزمایش لازم دارم؟
اگر حجم کلِ آن نوع یا ردهٔ بتن در کلِ سازه از ۳۰ مترمکعب کمتر باشد، به شرط آنکه مهندس ناظر بتن را مناسب تشخیص دهد، میتوان از نمونهبرداری و آزمایش صرفنظر کرد (بند ۹-۲۲-۱۱-۲-۵). اختیار این معافیت فقط با مهندس ناظر است.
«سه نمونه» یعنی سه قالب؟
نه. یک نمونه یعنی یک نوبتِ نمونهبرداری، و مقاومتش میانگینِ حداقل دو آزمونهٔ استوانهای ۱۵۰×۳۰۰ میلیمتر یا حداقل سه آزمونهٔ ۱۰۰×۲۰۰ میلیمتر از یک مخلوط بتن است (بند ۹-۲۲-۱۱-۱). پس سه نمونه یعنی دستکم شش قالب.
آزمونهٔ ۷ روزه اجباری است؟
در مبحث نهم هیچ بندی آزمونهٔ ۷ روزه را الزامی نمیکند؛ سنِ آزمونِ پذیرش ۲۸ روز است. برخی دستورالعملهای استانی مثل هرمزگان یک آزمونهٔ ۷ روزه را «صرفاً برای آگاهی» در هر مرحله لازم دانستهاند. قاعدهٔ سرانگشتیِ کارگاهی که مقاومت ۷ روزه را حدود ۷۰ تا ۷۵ درصدِ ۲۸ روزه میگیرد، در هیچیک از مقررات ملی یا آبا معیارِ پذیرش نیست و به طرح اختلاط وابسته است.
میشود بهجای صبر کردن تا ۲۸ روز، با چکش اشمیت برگه گرفت؟
نه. آییننامهٔ بتن ایران استفاده از آزمونهای غیرمخرب و نیمهمخرب (چکش اشمیت، فراصوتی، بیرونکشیدن) را برای قضاوت دربارهٔ پذیرش بتنِ سازهٔ در حال احداث نمیپذیرد، مگر طراح در مشخصات فنی قید کرده و نتایج قبلاً با مغزه و آزمونههای همان پروژه واسنجی شده باشد. نقشِ مجازِ این آزمونها فقط انتخاب محل مغزهگیری است.
تراکمیکسر ۷ مترمکعبی دارم؛ یعنی هر ۲۱۰ مترمکعب یک نمونه؟
نه. بند ۹-۲۲-۱۱-۲-۳ اجازه میدهد فاصلهها به همان اندازهٔ حجم پیمانه کم و زیاد شود، ولی سقف و کف دارد: نه بیشتر از دو برابرِ اعداد پایه و نه کمتر از نصفشان. سقفِ مجاز شما از معیار حجم، یک نمونه برای هر ۶۰ مترمکعب است. ضمناً متن بند «میتوان» است نه «باید»؛ اعمالش با تشخیص دستگاه نظارت است.
نمونهٔ بتن را از کجا باید گرفت؟
در محل مصرف نهایی و قبل از بتنریزی در عضو مورد نظر (بند ۹-۲۲-۱۱-۲-۱) — نه از باسکول کارخانه و نه بعد از تخلیه. طبق دستورالعمل استانی هرمزگان، انتخابِ تراکمیکسر برای نمونهگیری هم باید تصادفی و توسط مهندس ناظر باشد.
یک نمونه زیر حد افتاد؛ باید تخریب کنیم؟
نه. افتادنِ یک نمونه زیر ۰٫۹ مقاومت مشخصه فقط رویهٔ بررسی بتن کممقاومت (بند ۹-۲۲-۱۱-۴) را فعال میکند: اول بررسی تحلیلی، در صورت لزوم مغزهگیری با معیار میانگین ۰٫۸۵ و تکیِ ۰٫۷۵، و در صورت ابهام آزمایش بارگذاری. حتی اگر آن هم جواب ندهد، باز هم میشود با تأیید مهندس طراح بار را کم کرد یا عضو را تقویت کرد.
بتنریزی وسط روز قطع شد؛ نمونهٔ جدید لازم است؟
طبق تبصرهٔ ۶ دستورالعمل نظام مهندسی هرمزگان، بله؛ در صورت قطع شدن بتنریزی در هر یک از مقاطع فونداسیون، سقف، ستون، دیوار برشی یا دیوار حائل در یک روز، اخذ نمونه در ادامهٔ بتنریزی الزامی است. این یک قاعدهٔ استانی است و باید در استان خودتان تأیید شود.
برگهٔ آزمایشگاه به دست چه کسانی میرسد؟
مبحث نهم (بند ۹-۲۲-۱۱-۱) میگوید کلیهٔ گزارشهای آزمایشِ پذیرش بتن باید برای مهندس ناظر، کارفرما، مقام قانونی مسئول و در صورت لزوم تولیدکنندهٔ بتن ارسال شوند. یعنی مالک گیرندهٔ رسمیِ گزارش است. قضاوت دربارهٔ پذیرش یا عدم پذیرش هم بر عهدهٔ مهندس ناظر است، نه آزمایشگاه.
خدمت مرتبط
برگهٔ تعهد، نمونهگیری از بتن تازه و آزمایش میلگرد با آزمایشگاههای ذیصلاح نظام مهندسی.
ثبت پروژه و دریافت پیشنهادثبت رایگان است · شمارهٔ شما تا وقتی خودتان پیمانکار را انتخاب نکنید دیده نمیشود · ۸۹٪ پروژهها پیشنهاد میگیرند