بازرسی جوش اسکلت فولادی؛ چک‌لیستی که کارفرما باید بداند

بازرسی جوش اسکلت فولادی یک اتفاق پایانی نیست؛ فرایندی سه‌مرحله‌ای است که پیش از روشن شدن دستگاه جوش آغاز می‌شود. قبل از جوشکاری باید اهلیت جوشکار، سلامت الکترود و آماده‌سازی درز کنترل شود؛ حین جوشکاری توالی پاس‌ها، دما و شرایط جوی زیر نظر باشد؛ و پس از پایان کار، بازرسی چشمی انجام شود و اتصالات حساس آزمایش تکمیلی بگیرند.

در این مقاله با نگاه کارفرما و از زاویهٔ کارگاه جلو می‌رویم: اول می‌بینید چرا جوش کارگاهی پرریسک‌تر از جوش کارخانه‌ای است؛ بعد قدم‌به‌قدم مرور می‌کنیم قبل، حین و بعد از جوشکاری چه چیزهایی باید کنترل شود؛ عیوب رایج جوش را با نشانه‌هایشان می‌شناسید؛ جدول چک‌لیست را می‌بینید و در پایان می‌خوانید گزارش آزمایشگاه ذی‌صلاح چه نقشی در پروندهٔ ساختمان شما دارد.

چرا جوش کارگاهی پرریسک‌تر از جوش کارخانه‌ای است؟

بخشی از جوش‌های اسکلت فولادی در کارخانه زده می‌شود و بخشی در محل پروژه؛ و این دو شرایط یکسانی ندارند. در کارخانه قطعه روی میز کار یا فیکسچر ثابت است و می‌توان آن را چرخاند تا جوش در حالت تخت — راحت‌ترین و مطمئن‌ترین حالت — اجرا شود؛ محیط سرپوشیده است، برق پایدار است و فرایندهای نیمه‌خودکار همراه با کنترل کیفیت مستمر، کار را یکنواخت می‌کنند.

در کارگاه تقریباً همه‌چیز برعکس است. قطعات نصب‌شده را نمی‌شود چرخاند، پس جوشکار ناچار است در حالت عمودی یا بالاسری جوش بدهد که خطای بیشتری دارد. کار در ارتفاع انجام می‌شود، باد و گردوخاک و رطوبت در میان است، دما از صبح تا عصر تغییر می‌کند و فشار برنامهٔ نصب هم همیشه پشت سر جوشکار ایستاده است. نکتهٔ نگران‌کننده این‌جاست که حساس‌ترین اتصالات سازه — وصلهٔ ستون‌ها و اتصال تیر به ستون — اغلب همین‌جا زده می‌شوند؛ یعنی مهم‌ترین جوش‌ها در سخت‌ترین شرایط اجرا می‌شوند.

به همین دلیل تمرکز بازرسی جوش در ساختمان‌سازی روی جوش‌های کارگاهی است؛ و کارفرمایی که بداند در هر مرحله چه چیزی باید کنترل شود، می‌تواند جلوی بیشتر مشکلات را پیش از وقوع بگیرد، بدون این‌که خودش متخصص جوش باشد.

بازرسی قبل از جوشکاری؛ جایی که بیشتر عیب‌ها قابل پیشگیری‌اند

بیشتر عیب‌های جوش، پیش از زده شدن اولین جوش قابل پیش‌بینی‌اند. سه چیز را باید قبل از شروع کار کنترل کرد:

اهلیت جوشکار

جوشکاری سازه کار هر جوشکاری نیست. جوشکار اسکلت باید در آزمون اهلیت قبول شده باشد و گواهی او باید با همان فرایند جوشکاری و همان وضعیتی که در پروژهٔ شما اجرا می‌شود — مثلاً جوش عمودی یا بالاسری — هم‌خوانی داشته باشد. سؤالی که کارفرما باید بپرسد ساده است: «گواهی اهلیت جوشکارها را ببینم؟» جوشکاری که برای جوش تخت تأیید شده، لزوماً برای جوش بالاسریِ وصلهٔ ستون صلاحیت ندارد.

الکترود و نگه‌داری آن

نوع الکترود را نقشه و دستورالعمل جوشکاری مشخص می‌کند و جوشکار حق ندارد آن را با «هرچه در کارگاه بود» جایگزین کند. مهم‌تر از نوع، نگه‌داری است: الکترودهای کم‌هیدروژن که در اتصالات سازه‌ای رایج‌اند به رطوبت بسیار حساس‌اند و باید در بسته‌بندی سالم و پس از باز شدن، در گرم‌کن (آون) مخصوص نگه‌داری شوند. الکترود نم‌کشیده یکی از شایع‌ترین ریشه‌های تخلخل و ترک در جوش کارگاهی است. نشانهٔ خطر را با چشم غیرمسلح هم می‌بینید: بسته‌های بازِ رهاشده در هوای آزاد یا الکترودهایی با پوشش طبله‌کرده و ریخته.

آماده‌سازی درز

جوش خوب روی درز بد ممکن نیست. لبه‌های اتصال باید از زنگ، رنگ، روغن و رطوبت پاک باشند؛ پخ لبه‌ها و فاصلهٔ ریشه باید مطابق نقشه باشد و دو قطعه هم‌راستا جفت شده باشند. اگر درز بیش از حد باز باشد، جوشکار ناچار می‌شود آن را با حجم زیادی فلز جوش پر کند که هم پیچیدگی و تاب‌برداشتن می‌آورد و هم احتمال عیب را بالا می‌برد.

حین جوشکاری چه چیزهایی را باید زیر نظر داشت؟

در طول جوشکاری، کیفیت بیش از هر چیز به رعایت سه اصل بستگی دارد:

• توالی پاس‌ها: جوش‌های سازه‌ای معمولاً در چند پاس اجرا می‌شوند: پاس ریشه، پاس‌های پرکن و پاس نما. بین هر دو پاس، سرباره باید کاملاً تمیز شود؛ سرباره‌ای که زیر پاس بعدی بماند به عیبی محبوس در دل جوش تبدیل می‌شود. پر کردن درز با یک پاس ضخیم برای جلو افتادن از برنامه، همان میان‌بری است که بعداً در آزمایش خودش را نشان می‌دهد.
• دما: در ورق‌های ضخیم یا هوای سرد، لبه‌های اتصال معمولاً باید پیش‌گرم شوند تا جوش پس از اجرا به‌سرعت سرد نشود؛ سرد شدن سریع، فلز را ترد و مستعد ترک می‌کند. جوشکاری روی سطح یخ‌زده یا خیس هم جایز نیست.
• باد و باران: باد شدید قوس جوش و حفاظ آن را به‌هم می‌زند و باران رطوبت را به درز می‌رساند؛ رطوبت یعنی هیدروژن، و هیدروژن یعنی خطر ترک. در این شرایط کار باید متوقف شود یا زیر حفاظ مناسب مانند چادر و بادشکن ادامه یابد.

لازم نیست خودتان بالای سر جوشکار بایستید؛ راه درست این است که بازرسی مرحله‌ای همراه پیشرفت جوشکاری انجام شود. برنامهٔ زمانی جوشکاری را از پیمانکار بگیرید و به آزمایشگاه اطلاع دهید تا بازرس در مقاطع درست سر بزند، نه وقتی که همه‌چیز تمام شده و اتصالات زیر سقف و پوشش رفته‌اند.

بعد از جوشکاری؛ بازرسی چشمی و عیوب رایج

اولین و مهم‌ترین قدم بعد از اتمام هر جوش، بازرسی چشمی است: بازرس اندازهٔ جوش (بعد جوش) را با نقشه مقایسه می‌کند، پیوستگی و ظاهر آن را وارسی می‌کند و دنبال نشانه‌های عیب می‌گردد. سه عیب در جوش کارگاهی از همه رایج‌ترند:

• بریدگی کناره (آندرکات): شیاری باریک در مرز بین جوش و فلز پایه که مقطع را ضعیف می‌کند و محل تمرکز تنش می‌شود؛ معمولاً نتیجهٔ جریان زیاد یا حرکت نامناسب دست جوشکار است.
• تخلخل: حفره‌های گازی ریز در جوش، شبیه سطح اسفنجی. سرنخ آن اغلب به الکترود نم‌کشیده یا سطح آلوده به رنگ و روغن برمی‌گردد.
• سربارهٔ محبوس: باقی‌ماندهٔ سرباره میان پاس‌ها، وقتی تمیزکاری بین‌پاسی درست انجام نشده باشد؛ از بیرون گاهی فقط ردی از آن دیده می‌شود.

و یک قاعدهٔ بی‌استثنا: هیچ ترکی، با هر اندازه، در جوش سازه‌ای پذیرفتنی نیست. ترک تنها عیبی است که همیشه باید برداشته و دوباره جوشکاری شود.

چه زمانی آزمایش تکمیلی لازم است؟

بازرسی چشمی فقط سطح جوش را می‌بیند. در اتصالات حساس — جوش‌های نفوذی کامل، وصلهٔ ستون‌ها و اتصالات خمشی — عیب داخلی است که سرنوشت اتصال را تعیین می‌کند و برای یافتن آن، آزمایش‌های تکمیلی لازم می‌شود: آزمایش‌های سطحی مانند مایع نافذ و ذرات مغناطیسی برای ترک‌های ریز، و آزمایش التراسونیک برای عمق جوش. همین فناوری التراسونیک در سازه‌های بتنی هم کاربرد دارد؛ اگر کنجکاوید، مقالهٔ تست التراسونیک بتن را ببینید. این‌که کدام اتصالات و چه سهمی از جوش‌ها آزمایش تکمیلی بگیرند را آزمایشگاه بر اساس نقشه‌ها و نظر مهندس ناظر مشخص می‌کند؛ کار شما فقط این است که نگذارید این مرحله حذف شود.

چک‌لیست بازرسی جوش در یک نگاه

جدول زیر خلاصهٔ همهٔ آن چیزی است که گفتیم؛ می‌توانید همین را معیار پیگیری خود در کارگاه قرار دهید:

مرحله	چه چیزی را چک کن	نشانهٔ خطر
قبل از جوش	گواهی اهلیت جوشکار برای همان فرایند و وضعیت جوشکاری	جوشکار بدون گواهی یا با گواهی نامرتبط
قبل از جوش	نوع الکترود طبق نقشه و نگه‌داری در گرم‌کن	بسته‌های باز در هوای آزاد؛ پوشش طبله‌کرده
قبل از جوش	تمیزی لبه‌ها، پخ و فاصلهٔ ریشه مطابق نقشه	زنگ و رنگ و روغن روی درز؛ قطعات ناهم‌راستا
حین جوش	توالی پاس‌ها و تمیزکاری سرباره بین پاس‌ها	پر کردن درز با یک پاس ضخیم برای سرعت
حین جوش	شرایط جوی و پیش‌گرم در هوای سرد	جوشکاری در باد شدید یا روی سطح خیس
بعد از جوش	بعد جوش طبق نقشه؛ نبود بریدگی کناره، تخلخل و سرباره	هر نوع ترک؛ رنگ‌کاری پیش از تأیید بازرس
بعد از جوش	آزمایش تکمیلی اتصالات حساس و گزارش مکتوب	تأیید شفاهی بدون گزارش آزمایشگاه

نقش آزمایشگاه ذی‌صلاح و گزارش آن در پروندهٔ ساختمان

این چک‌لیست جای بازرس حرفه‌ای را نمی‌گیرد؛ کمک می‌کند بدانید از او چه بخواهید. سنجش نهایی کیفیت جوش کار آزمایشگاه دارای صلاحیت است: مجموعه‌ای مستقل از پیمانکار اسکلت که با تجهیزات کالیبره بازرسی می‌کند و گزارش مهر و امضادار می‌دهد. همین گزارش است که مهندس ناظر برای تأیید مرحلهٔ اسکلت به آن استناد می‌کند و در پروندهٔ ساختمان شما باقی می‌ماند؛ اگر روزی پای فروش، بیمه یا اختلاف حقوقی به میان بیاید، همین برگه‌ها سند سلامت سازهٔ شماست.

اگر ساخت را به مجری ذیصلاح سپرده‌اید، هماهنگی این بازرسی‌ها جزو وظایف اوست؛ اما نتیجهٔ کار در نهایت به نام مالک در پرونده ثبت می‌شود، پس پیگیری آن را رها نکنید. برای این‌که آزمایشگاه از ابتدای اجرای اسکلت همراه پروژه باشد، می‌توانید همین حالا درخواست آزمایش جوش را ثبت کنید تا آزمایشگاه‌های تأییدشده پیشنهادشان را برایتان بفرستند و با مقایسهٔ سوابق، خودتان انتخاب کنید.

سوالات متداول